Türkçe cinsiyetsiz bir dil midir? Erzurum maskülen İzmir feminen mi?

Elimdeki elmayi ona goturdum. Ben bu cumleyi soyledigimde “O” kadin mi erkek mi? Cevabi belirsiz degil mi? Nedeni ise cok basit: Turkcenin dilbilgisel olarak cinsiyetsiz bir dil olmasi. Dilleri dilbilgisel cinsiyete gore kategorilestirmede 3 kategoriden bahsedebiliriz: cinsiyet kategorileri olan diller, cinsiyetsiz ve dogal. Cinsiyet kategorileri olan dilleri olan ülkelerden birkaçı: Fransa, Almanya. Cinsiyetsiz kategorilerde hangi diller var derseniz: Finlandiya, Estonya, Cin, Maceristan, Gana gibi ulkelerin dilleri de cinsiyetsiz kategoridedir.

Cinsiyetlendirilmis dillerde maskulen yani eril ve feminen yani dişil artikeller yanı tanımlıklar vardır. Bu başa bela artikeller ismin -i hali ve -de halinde değişince bu dilleri sonradan öğrenenler için zor oluyor. Peki Türkçede bu tarz maskülen ve feminen tanımlayıcıların olmaması ne anlama geliyor? Diğer bir deyişle Türkçe cinsiyetsiz bir dil mi?

Bu konuda Türkçe kaynak ararken Dr. Caner Kerimoğlu ve Gökçe Doğan’ın 2015 yılında Türklük Bilimi Araştırmaları adlı dergide yayınladıkları makaleden yararlandığımı belirtmem lazım. Bu makaleye ek olarak diğer yararlandığım kaynaklar da blog yazisi sonunda bulunmaktadır. Bilgileri sıralayalım:

Bizim dilimizde diğer dillerden farklı nasıl cinsiyetsiz peki?

1.     Türkçede tanımlık ya da artikel kullanarak sözcüklerin önüne cinsiyetçi bir kelime getirmiyoruz. Örneğin, Almanca cinsiyet kategorisine sahip bir dildir. Almancada adam darken kelimenin önüne belirli artikel olarak der kullanilir (der Mann), kadın die Frau, araba derken das Auto denir yani artikeli ‘das’tır. Fransizca da masa derken feminen tanımlıkla la table ve herhangi bir masadan bahsediyorsaniz une table denir. Bizde ise bu tarz cinsiyetçi artikeller yok.

2.      Kerimoglu ve Dogan (2015)’ın makalelerine göre Türkçede dilbilgisel cinsiyet yabancı dillerden geçmiş kelimelerde cinsiyet kategorileri var. Örneğin, Arapçadan alınan sözcüklere örnek vermek gerekirse erkek yönetici için müdür; kadin yönetici için müdire denmesi gibi. Aynı şekilde Batı dillerinden alınan sözcükler için kadın için balerin, erkek için balet denmesi. Bu sözcükleri duydugumuzda cinsiyetler tanımlanmış oluyor.

3.    Türkçede ‘anım’ diye bir ekten bahsediliyor. Yani müdür kelimesine müdiranım denmesi gibi. Yani bazı “Türkologlar Türkçede +çA, +çık, +kA, +m gibi dişilik eklerinin var olduğunu iddia etmiş”  (Kerimoglu ve Dogan, 2015 makalesinden alıntıdır). Başka araştırmacılar da ‘eme, ög, eke, ana, eçe’ gibi eklerin kadınlar için kullanıldığını söyler(Karaağaç, 2009, Kerimoglu ve Dogan, 2015 makalesinden alıntıdır). Örnegin, Begüm kelimesi TDK’ya göre Hint prenseslerine verilen unva demektir. Aslında beyin hanimi anlaminina gelecek beg emesi’nin evrilip begum haline dönüşmesidir., Kerimoğlu ve Doğan’a göre bu ekler bazı örneklerle sınırlı kalıp türetilemediği için Türkçe’da yaygın cinsiyet kategorisi olduğundan bahsedilemez.

4.    Türkçede sözlüksel cinsiyet nitelendirmesi vardır. Bazı sözcüklerin önüne kadın veya erkek kelimeleri getirilerek yapılması. Örneğin, kadın futbolcu, erkek hemşire (Kerimoglu ve Dogan, 2015). Bunu örneklemek için de Türkçe ile ilgili birçok araştırması bulunan Friederike Braun Türkçe’deki cinsiyet tanımlaması üzerine bir kitap bölümü dahi yazmıştır. Bu bölümde Türkçe’de belirgin olmasa da bir cinsiyet kategorisi vardır demektedir. Örneğin, araştırmacı Braun’un da anlattıklarını kısaca özetletmek gerekirse:
Meslek dillerinde bazen saklı bir cinsiyet kategorisi var. Örneğin, polis, kuyumcu, taksi şöforü, işportacı, postacı, sekreter, memur vb. kelimeleri insanlara sunulduğunda kelimeler yüzde 85 oranında ‘erkek’ ya da maskulen kategoriyi çağrıştırıyor. Yani bu kelimeler birçok kişiye erkeği çağrıştırıyor. Bu durum gündelik hayatta denk geldiğimiz birçok çalışanın erkek olmasına bağlanabilir. Ben örneğin hiç kadın taksi şoförüne denk gelmedim.Bu sebepten ben de taksi şöforü denilince erkek birini resmediyorum zihnimde. Kadını çağrıştıran kelimeler ise temizlikçi, tezgahtar, sekreter ve misafir.

Araştırmacı Braun belirsizlik olan durumda erkek cinsiyet baz alınıp kadını belirlemeye çalıştığımız özetliyor. Örneğin, bir şöfor kadın ise şöfor kelimesinin geçtiği bir cümlede aklımıza ilk gelen cinsiyet kategorisi erkek diye bu kelimeyi çevirirken önüne kadın diye ekliyoruz. Cinsiyetin belirlenmesi için de bazen erkek kelimesinin geldiği grup da var. Örneğin, hemşire ve sekreter kelimelerinde kadın çağrışımı ağır bastığından bu kelimelerin önüne erkek kelimesi getirilerek cinsiyet nitelemesi yapılır.

5.     Cinsiyet demişken tartışmalı bir kelimeden bahsetmek lazım. Adam kelimesi. Adam kelimesi erkek çağrışımı yaptığından bilim adamı derken kadınları da kapsamadığından bilim kadını bir kategori çıktı. Sonuç olarak bugün bilimde cinsiyetçilik yapmak da pek hoş olmadığından bilim insanı kelimesini kullanmak tercih edilmeye başlandı. Ancak, eski TDK başkani Mustafa Kaçalin AA’ya verdiği bir demeçte  bu durum cehalet örneği olduğunu söyledi:

            “Bilim adamı” kelimesinin kullanımının doğru olduğunu, “adam” kelimesinin ise cinsiyeti ifade ettiği düşüncesinden dolayı kullanılan “Bilim insanı” kelimesinin bir cehalet örneği olduğunu kaydeden Kaçalin, “Cinsiyeti ifade ediyor olsa tamam, problem yok. Ediyormuş gibi, durup dururken bunu ortaya çıkardılar. Adam ferdi, insan cemiyeti ifade ediyor. Adam içine çıkmak demeyiz. İnsan içine çıkmak deriz ama adam olmak deriz. Burada bir cinsiyet yok.” dedi.

Sayın Kaçalın’ın sözlerine karşı duran fikri de İstanbul Üniversitesi’nde 2006 yılında Menekşe Pınar Güden’in yazdığı tezden yola çıkarak sunmayi isterim. Sayın Menekşe Güden diyor ki adam kelimesi bütün insanlar için kullanılsa da zamanla sadece erkekler için kullanılmaya başlanmıştır. Örneğin, adam olmak, devlet adamı, iş adamı, adam etmek gibi örnekler daha çok erkeği çağrıştırır. Adam” kelimesi ilk zamanlarda tüm insanlar için kullanılmış olsa bile, erkeğin iktidarının ortaya çıkışıyla norm olarak “erkek” görülmeye başlanmış ve böylece insan olmak, erkek olmakla özdeşleşmiştir (Güden, 2006). Bu sebepten adam kelimesinin kullanıldığı cümlelerde kadınlar silikleştiriliyor.

 6. Son olarak bir de Türkçe aslında dilbilgisel olarak cinsiyetsiz olsa da aslında bazı cinsiyet çağrışımlarından bahsedebiliriz. Örneğin, size Erzurum, İzmir, altın, demir, prizma(nötr), lösemi (nötr) kelimelerinin sizde dişil(feminen), eril(maskülen) ya da nötr kategorilerinden hangisini çağrıştırdığını sorsam ne düşünürsünüz? Bu sorduğum soruyu Kerimoglu & Dogan (2015) ve Sebzecioğlu & Karakaya (2019) makalelerinde katılımcılarına Türkçe kelimeleri yöneltip “eril, dişil ve nötr” seçenekleri içinden hangisini çağrıştırdığı sormuş. Size sorduğum kelimeler için katılımcıların çocuğunun Erzurum ve demir kelimelerini eril, İzmir ve altın kelimelerini dişil; prizma ve lösemi nötr kategoriyi çağrıştırdıklarını bulmus(Kerimoglu & Dogan, 2015).
 
Sonuç olarak Türkçe dilbilgisel olarak cinsiyetlendirilmis bir dil değildir (Kerimoglu ve Dogan, 2015). Ancak bazı sözcüklerde, söz öbeklerinde belirgin eril/maskülen çağrışımlara sahip bir dildir diyebiliriz.

Son olarak, bir dilbilimci olmadığımı belirtmek isterim. Farklı dilleri öğrendikçe Türkçenin diğer dillerle benzerliklerini ve diğer dillerden farklılıklarına merak etmeye başladım. Dil uzmanlık alanımda değilse de algı konusu psikoloji konusu olduğu için ve merak ettiğim konulara yönelik araştırmalarıma paylaşmayı sevdiğimden bu videoları yapıyorum. Sizlerin de katkılarını bekliyorum. Eksik veya eklemek istediklerinizi yorum olarak yazabilirsiniz.  

Kaynaklar:

  1. Kerimoğlu, C., & Doğan, G. (2015). Türkçede cinsiyet görünümleri ve çağrışımsal Cinsiyet. Journal of Türklük Bilimi Arastirmalari, 20(38).
  2. Braun, F. (2001). The communication of gender in Turkish. Gender across languages, 1, 283-310.
  3. Sebzecioglu, T. & Karakaya, S. (2019). Cinsiyet Değişkeni Açısından Türkçe Dil Kullanıcılarının Yansız Adlar Üzerindeki Erillik-Dişillik Algısı.
  4. Anadolu Ajansi roportaji: https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turkcede-kelimelerin-cinsiyeti-yok/607913

Beynimiz icin de tebdil-i mekanda ferahlık var mı?

Unlu atasozlerimizden tebdili mekanda ferahlik vardir atasozunde yer degisikliginin insana iyi geldigi vurgulanir. Siz de dusunun bazen hava almak, tasinmak, yer degistirmek size yeni hayaller umutlar verir. Bu yazımda da Miami ve New York’ta yapilan bir beyin arastirmasiyla bunun dogrulugunu gosterecegim.
Calisma, 2020 yilinda Nature adli dergide yayinlandi. Bu calismada New York ve Miami’den katilimcilarin GPS datasi ile anlik duygularini takibe aliyorlar. Yani kisilerin hareketleri takip ediliyor ve hareket alanlarina gore de duygulari soruluyor. Sonuclar gosteriyor katilimcilar yer degistirdikce pozitif duygular hissettiklerini paylasiyorlar. Nedir bu duygular? Mutlu, heyecanli, guclu, rahatlamis olmak…

Continue reading “Beynimiz icin de tebdil-i mekanda ferahlık var mı?”

Erteleyen ve harekete geçen beyin farkı

Teslim tarihiniz ya da sinaviniz yaklasiyor diye elinizdeki bir isi bitirmeniz lazim. Elinizdeki ise baslamak icin kendinizi zorlar misiniz yoksa erteler misiniz? Bu aslinda karar verme surecindeki tereddutu olcme sorusu. Bazi insanlar teslim tarihi yaklasinca islerine bitirmeye karar verirken bazilari ise isleri sonsuza kadar ertlemek icin elinden geleni yapar. Peki ama isini hemen yapanlarla erteleyenler arasinda bir fark olabilir mi? Bu soruya cevabi Almanya’daki Ruhr Universitesi’nde Dr.Caroline Schlüter’in birinci yazar oldugu ve Prof. Onur Gunturkun ve Dr. Erhan Genc’in oldugu bir grup arastirmacinin calismasiyla cevap bulacagiz.

Continue reading “Erteleyen ve harekete geçen beyin farkı”

Antarktika’daki güçlü zihinlerden alinacak 8 ders

Korona gunlerinde eve tıkıldığımız şu gunlerde izolasyonla en iyi basa cikma onerilerini sizinle paylasmak istiyorum. Paylasirken de biraz da gercek ekstrem kosullari olan insanlardan yola cikmak istiyorum. Bu kosullardan biri Antartika’da polar arastirma grubundaki insanlar. Bu grupta yer alan kisilerden biri Prof. Dr. Nathalie Pattyn ve kendisi benim doktora tezimi sundugum jurideki insanlardan biri. Kendisi bu zor kosullara o kadar dayanikli biri ki benim jurimde beni en cok zorluyan ve en zeki sorulari soran kisiydi diyebilirim. Dr. Pattyn hatta bizim fakultemizde bize Antartika’daki anilarini anlatirken nasil akil ve ruh sagligini koruduguna dair birkac tuyo da vermisti. Simdi Dr. Pattyn ve diger uyelerin yazdiklarindan yola cikarak, benim de ekledigim bazi maddeleri harmanlayip kendinize evde kolay uygualayabilecegimiz rutinler yaratalim.

Continue reading “Antarktika’daki güçlü zihinlerden alinacak 8 ders”

Karantina’da neden daha çok kişiyle mesajlaşıp görüşüyoruz?

Karantina günlerinde hiç beklemediğiniz insanlardan mesaj, aile üyelerinden olmadık, arkadaşlarınızda aramalar, istatistikler ve sürekli komplo teorileri, özellikle yaşlı üyelerden yalan haberlerin yayıldığı düşük çözünürlükte mesajlar alıyorsunuzdur. Sosyal medya geyiği olarak karantina en çok dışa dönük insanları etkilerken, içe dönükler zaten hep evde olduklarından hayatlarında değişen bir şey yok diye çok paylaşım görmüşsünüzdür. Hemen dünyanın en top üniversitelerinden biri olan MIT’den üniversitesinde 4 sene önce yapılmış bir deneyden bahsedelim.

Continue reading “Karantina’da neden daha çok kişiyle mesajlaşıp görüşüyoruz?”

Karantinada belirsizlik psikolojisi ile başa çıkma

Okullar acilacak mi, isimi kaybedecek miyim, virusu kaparsam olur muyum, annem babam yasli ve kronik rahatsizliklari var olurler mi ve dunyanin sonu gelecek mi? Bu sorularin listesi uzayip gidebilir de. Bu kaygi dolu sorular ve koronavirusunun belki de beklemediginiz sonuclarini izlerken belirsizlik duygusu sizi de agina aldiysa ne yapabilirsiniz?

Sorumuza cevabı vermeden beynimiz belirsizliği neden sevmez bunu tanımlayalım. İnsanoğlunun en temel ihtiyaçlarından biri kendini güvende hissetme ihtiyacı. Bu sebepten sürekli bir şeyleri güvenilir olan ya da olmayan diye hızlıca tarar ve karar verir. Hatta bu kararları sonucu güvenilir insanlar, yerler, şehirler, durumlar diye hızlı bir kategorileştirme yapar. Güvenilir olmayan diye gördüğümüz bir kategori aslında tehlike. Yaşamak için veya sağlıklı olmak için de bu tehlikelere önceden tedbir almaya çalışırız ve elimizde olsa daha gelmeden çözüm bulma arayışına gireriz. Dolayısıyla, beynimizin bir tehlikeyi önceden görebilmesi için de bu belirsizliğe hazırlanmak için de olası senaryolar hazırlar. Zombiler gelirse, tuvalet kağıdı biterse, bir daha tatile çıkamazsak, çocuğumu kaybedersem ya ben ölürsem düşünceleri bizleri bulur. İşte bu soruları sormak normal olsa da eğer günlük hayatınızı kötü etkilemeye başlarsa kaygınız belirgin düzeyde artmıştır diyebiliriz.

Continue reading “Karantinada belirsizlik psikolojisi ile başa çıkma”

Çocuklarını Cep Telefonu ve İpadle Oyalayan Aileler Neden Pişman Olabilirler?

Çocuklarına yemek yedirirken ya da çocukları her ağladığından susturmak için ipad veya cep telefonu veren ebeveynler bu video sizler için. Çocugun pasif bir şekilde izlediği o videolar, oyunlar çocukların beynini nasıl etkiliyor?

2019 yılında bir pediatri dergisinde yayınlanan bir çalışmada 3 ile 5 yaşları arasındaki çocukların dil yeteneğine, ailelerine de ipad ve cep telefonu gibi aletlerde ne kadar zaman geçirdiklerine ve MR aletine de koyup beyinlerine bakıyorlar (kaynak 1).

Continue reading “Çocuklarını Cep Telefonu ve İpadle Oyalayan Aileler Neden Pişman Olabilirler?”

İş Makinelerini Neden Hipnotize Olmuş Gibi İzliyoruz?

Türkiye’de çok denk geldiğimiz bir resimden bahsetmek istiyorum bugün. İş makinesini hayranlıkla izleyen insanlardan. Özelllikle erkeklerin daha çok yaptığı bir eylem. Hatta genç izleycilerimin ah işte babam diye tepki verdiğini duyar gibiyim. Bugunkü video bizler neden iş makinelerini izlemeyi seviyoruz?

Rizzolatti ve takımındaki bilim insanları 96 yılında makak maymunları ile deney yaparken premotor bölgesinde F5 adlı bölgede ayna nöronlarını keşfettiler (kaynak 1). Bu sinir hücrelerini en basit şekilde açıklamak gerekirse bir eylemi yapmayıp izlerken beyninizde adeta o eylemi yaparmışcasına aktivasyon gözlemlenmesi. Bu sebepten bir futbolcunun hayalarına top gelince ya da başını çok kötü çarpınca izleyenler bile acı çekiyor. Top bizim bir yerimize değmese de o acıyı hissedibilmemizi ve hatta empati duygumuzu bu ayna nöronlarına borçluyuz diyebiliriz.

Continue reading “İş Makinelerini Neden Hipnotize Olmuş Gibi İzliyoruz?”

Ya unutamasaydık: Hipertimezi

Küçük Emrah’ın ah ne yapsam kurtulabilsem, bir seni benim gibi unutabilsem diye şarkısında unutmak için yalvarmasını hatırlarsınız. Unutamamak Küçük Emrah’ın o dertli dertli söylediği şarkısındaki gibi zor bir durum mu? Tabi Küçük Emrah sonra unuttu ki piyasalarda neşeli şarkılarıyla ortaya çıktı. Peki ama anılarını hiç unutamayan, hafızası gerçek anlamda anormal anlamda olan hastalar ne yaşıyor ve beyinlerinde ne farklı? Bugünkü konumuz Hyperthymesia (Hipertimezi) hastaları.

Continue reading “Ya unutamasaydık: Hipertimezi”

Her gün Adriana Lima ile uyansanız beyniniz nasıl tepki verirdi?

Bu konu başlığında Adriana Lima’yı kullandım herkesin aklında standart üstü güzelliği temsil ediyor diye. Konumuz, ilişkide güzellik ne kadar önemli oldugu. Mesela dünyanın en güzeli kadını ile ilişki yaşasanız ne olacak?

Fiziksel çekim tabi ki ilişkilerin başlaması ve ilerlemesinde ve hatta bitmesinde çok önemli bir yere sahip. Ancak ilişkiniz uzun süreli ilerliyorsa işler beyniniz için öyle ilerlemiyor. Neden? Çünkü beynimiz maalesef ki hem iyi hem de kötü bir özelliği olan bir özelliğinden kaynaklanıyor. Bu özelliğin adı habituasyon. Yani beynin aynı şeyi gördükten sonra artık gördüğü uyarıcıya karşım uyum sağlaması ve eskisi gibi tepki vermemesi.

Continue reading “Her gün Adriana Lima ile uyansanız beyniniz nasıl tepki verirdi?”